күштің эсер ететінін көрсетеді.
Денс Жср бетіие қатысты
тыпыштықта түрганыпда, Р күші денеііі қүлатнай ұстап
тұрі ан ілмспіц пемссе тіреуіштіц
f r
роакциясымен1 тең-
герілігі тұрады (fr = —Р). Ныотониың үшінші заңы
бойынша дене бұл жагдайда ілмеге немссс тіреуішке —
іг -ге тец G күшгіен
эсер етеді, ягші
С і = Р
= m g .
Дененің ілмеге немесе тіреуішке эсер ететін G күиіі
д е н е н і ң с а л м а ғ ы делінеді. Дене мен тіреуіш не
месе (ілме) Жерге қатысты қозғалмай түрған жағдайда
ғана бұл күш
m g-
ге тец болады. Олардың қандай да
болсын w үдеумен қозғалған жағдайында G күші
m g
-ге
тең болмайды. Мұны төмендегі мысалдан тольіғырақ
түсінуге болады. Айталық,
ілме рамаға бекітілген пру-
\о
I
N
3
1
1
/
і
\
т
I
жина түрінде w үдеуі бар денемен бірге қозғалсын делік
(44-сурет). Сонда дене қозғалысының теңдеуі мына түр-
де боладыГ
P + fr =mw,
(18.2)
мұндағы
f
r — ілменің реақциясы, яғни пружинаның де-
неге эсер ететін күщі. Ныотонның үшінші заңы бойынша
дене пружинаға
f
г-ге тец к\днпен эсер етеді, мүның өзі
анықтама бойынша осы жағдайдағы дененің G салма-
ғын білдіреді. (18.2) теңдеудегі f r реакцияны G күшпен,
ал Р ауырлық күшін
mg
көбейтіндісімен ауыстырып,
мынаны аламыз:
1 Реакция күштері деп берілген денеге оныц қозғальгсып шек-
тейтін дененіқ эсер еткендегі күшін айгамыз.
63
G = m ( g —
w)
(18.3)
(18.3) форімуласы жалпы жағдайда депепің салма-
ғын анықтайды. Бұл формула ілме мсн тіреуіштіц қан-
дай түріпе болса да орынды.
Дене мен ілме вертикаль бағытта қоағалсын дейік
[осындай ұиғарымда (44-сурст) орыидалады]
(18.3)
-ті ілменіц бағытыпда проскциялап, мычаны
аламыз.
G = m ( g ± w ) .
(18.4)
Бұл
өрнектегі
G, g
және
w
негізінен сәйкес всктор-
лардың модульдары болады. « + » таңбасы жогары к а
рай бағытталған w «—» тацбасы томен карай баі ыттал-
гаи w бағытына сәйкес кследі.
(18.4) формуладан G салмак модулы боныпша Р
ауырлык күшінен кем де, артык та болуы мүмкіп скен-
дігі байкалады. Ілмесі бар раманың еркін түсуі кезінде
w = g және дененің ілмеге эсер күші нольге тең болады.
Осы кезде дененің салмақсыздық күйі басталады. Дви-
гателі іске косылмай Жерді айнала ұшкан космос ко-
раблі әлгінде айтылған үдеуі бар еркін түскен рама
сияқты
козғалатын болады, осыпың салдарыиан ко-
рабльдіц ішіндегі дене салмақс.ыздык куйге, ягнн дене-
лер өзіне ұшыраған денелерге қысым түсірмейтін күйге
тап болады.
Мына’ бір жәйтті ескерте кстейік. Р ауырлык күші
мен G салмақты жиі шатастыра берсміз. Ліұпыц өзі ті-
реуіштің қозғалмай тұрған жағдайымда Р жоне G күіи-
терінің шама жағынан да багыты жағыпап да бірдсй
(екеуі де
mg-re
тец) болатьшдығымеп түсіндіріледі.
Алайда екі күштіц де бұл жағдайда әр түрлі денеге тү-
сетінін еске ұстаган жөн:
Р
күші денепіц өзіне гүсстін G
болса, ал
G
жердің тарту күшінің өрісінде дененің сркін
қозғалысын шектейтін ілме немесе тіреуішкс түседі. Со-
нымен катар Р күші ор уақытта mg-re тсц, ол денс қоз-
ғалып бара жатыр ма, жок олде тыныштықта тұр ма
оған тәуелді болмайды, ал G салмақ күші ілме мси ті-
реуіштщ козғалыс үдеуінс тәуелді болады жэне де
mg-ден артык та кем дс болуы мүмкін, атап айтқанда,
ол салмақсыздык күйде нольгс айналып отырады.
Дененің массасы мен салмағыиыц арасындағы (13.3)
қатыс өлшеу аркылы алынғап дене массаларьшың са-
лыс.тырмалы тәсілін берсді лгші бүл
тәсіл бойыншл бір-
64
дей жагдайда (одетте w —0 болгапда) жер бстіпін бір
пүктесінде аныкталган депо сал мактарыныц катыпаста-
ры осы деиелердіц массаларыныц қатыпасыпа тси бо-
лады, ягнп
G
і :
G: : G2
:
= ///1 : /;ь :
т
з :
47-параграфта көрсетілгендей, депепін еркіи түсу
үдсуі
g
мем
Р
салмақ күші сол жердіц ецдігінс байла-
нысты болады. Сопдай-ак
Р
жоне
g
теціз
децгейіпіц биік-
тігіпе баііланысты болады — Жердіц цсіітрінсп алыста-
гаіі сайьш олар кеми берсді.
Достарыңызбен бөлісу: